مدیریت نوآوری در سازمان های دفاعی

مدیریت نوآوری در سازمان های دفاعی

شناسایی و تبیین مؤلفه‌های شناختی مؤثر بر عملکرد خلبانان در شرایط اضطراری: مطالعه کیفی مبتنی بر دیدگاه خبرگان پروازی

نویسنده
دانشیار، مدیریت آموزش‌عالی، دانشگاه علوم و فنون هوایی شهید ستاری، تهران، ایران.
10.22034/qjimdo.2024.435883.1538
چکیده
زمینه و هدف: مهارت‌ها و توانایی‌های شناختی از عوامل تعیین‌کننده در عملکرد اثربخش و ایمن خلبانان به شمار می‌روند و شرایط و مراحل مختلف پروازی، به‌ویژه موقعیت‌های اضطراری، نیازمند به‌کارگیری الگوهای متفاوتی از توانمندی‌های شناختی است. با توجه به اهمیت مدیریت صحیح شرایط اضطراری در حفظ ایمنی پرواز، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین مهارت‌ها و توانایی‌های شناختی مورد نیاز خلبانان در شرایط اضطراری انجام شد.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر رویکرد و روش اجرا، کیفی بود. جامعه پژوهش را خلبانان فعال و باتجربه یکی از سازمان‌های هوانوردی جمهوری اسلامی ایران تشکیل دادند. مشارکت‌کنندگان شامل 11 نفر از خلبانان زبده و باتجربه بودند که با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس تجربه و تخصص پروازی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و بلافاصله پس از هر مصاحبه پیاده‌سازی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی تحلیل شدند. به‌منظور افزایش اعتبار فرایند تحلیل، کدگذاری‌ها توسط کدگذار ثانوی بررسی و موارد اختلاف بازبینی و اصلاح شد. فرایند گردآوری و تحلیل داده‌ها تا دستیابی به اشباع مقولات ادامه یافت.
یافته‌ها: تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها به شناسایی 15 مقوله اصلی در قالب مدل سلسله‌مراتبی مهارت‌های شناختی خلبانان در شرایط اضطراری منجر شد. این مقولات عبارت‌اند از: تصمیم‌گیری، توانایی برقراری ارتباط، تجسم ذهنی، برنامه‌ریزی فضایی، توانایی‌های ادراکی، توانایی درخشش، مهارت‌های شناسایی و رفتاری، توجه تقسیم‌شده، توجه متمرکز، توجه انتقالی، توجه پایدار، انعطاف‌پذیری شناختی، حافظه فعال، هماهنگی شناختی ـ حرکتی و استدلال منطقی ـ فضایی.
نتیجه‌گیری: تعامل و هم‌افزایی این مؤلفه‌ها، ظرفیت خلبان را برای ادراک صحیح موقعیت، پردازش اطلاعات، تصمیم‌گیری، پیش‌بینی پیامدها و مدیریت مؤثر شرایط اضطراری افزایش می‌دهد. ازاین‌رو، توجه نظام‌مند به مهارت‌های شناختی در فرایندهای گزینش و استخدام، آموزش، توانمندسازی، ارزیابی و ارتقای خلبانان می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای ایمنی و اثربخشی عملکرد پروازی باشد.
کلیدواژه‌ها

Causse, M., Mouratille, D., Rouillard, Y., El Yagoubi, R., Matton, N., & Hidalgo-Muñoz, A. (2024). How a pilot’s brain copes with stress and mental load? Insights from the executive control network. Behavioural Brain Research, 456, 114698. https://doi.org/10.1016/j.bbr.2023.114698
Doane, S. M., Sohn, Y. W., & Jodlowski, M. T. (2004). Pilot ability to anticipate the consequences of flight actions as a function of expertise. Human Factors, 46(1), 92–103. https://doi.org/10.1518/hfes.46.1.92.30386
Endsley, M. R. (1995). Toward a theory of situation awareness in dynamic systems. Human Factors, 37(1), 32–64.
Li, Q., Leung, H. C., Ho, M. H., Leung, K. L., Ng, K. K. H., & Yiu, C. Y. (2023). The effects of aeronautical decision-making models on student pilots’ situational awareness and cognitive workload in simulated non-normal flight deck environment. The International Journal of Aerospace Psychology, 33(3), 197–213. https://doi.org/10.1080/24721840.2023.2231506
Liang, Y., Peng, X., Meng, Y., Liu, Y., Zhu, Q., Xu, Z., & Yang, J. (2024). Effect of acute stress on working memory in pilots: Investigating the modulatory role of memory load. PLOS ONE, 19(1), e0288221. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0288221
Mohan, A., Simonovic, B., Vione, K. C., & Stupple, E. (2025). Examining flight time, cognitive reflection, workload, stress and metacognition on decision making performance for pilots during flight simulation. Ergonomics, 68(8), 1335–1347. https://doi.org/10.1080/00140139.2024.2404642
Sexton, J. B., Thomas, E. J., & Helmreich, R. L. (2000). Error, stress, and teamwork in medicine and aviation: Cross-sectional surveys. BMJ, 320(7237), 745–749. https://doi.org/10.1136/bmj.320.7237.745
Sohn, Y. W., & Doane, S. M. (2004). Memory processes of flight situation awareness: Interactive roles of working memory capacity, long-term working memory, and expertise. Human Factors, 46(3), 461–475. https://doi.org/10.1518/hfes.46.3.461.50392
Taheri Gorji, H., Wilson, N., VanBree, J., Hoffmann, B., Petros, T., & Tavakolian, K. (2023). Using machine learning methods and EEG to discriminate aircraft pilot cognitive workload during flight. Scientific Reports, 13, 2507. https://doi.org/10.1038/s41598-023-29647-0
Wickens, C. D. (2008). Multiple resources and mental workload. Human Factors, 50(3), 449–455. https://doi.org/10.1518/001872008X288394
Wickens, C. D., Helton, W. S., Hollands, J. G., & Banbury, S. (2022). Engineering psychology and human performance (5th ed.). Routledge.
Xie, X., Yang, J., Li, Y., & Ji, M. (2024). Working memory capacity prevents pilots’ loss of situation awareness in distraction scenarios: An eye-movement study. International Journal of Industrial Ergonomics, 104, 103667. https://doi.org/10.1016/j.ergon.2024.103667